Αίγινα, Ελλάνιον Όρος – ανασκαφή και επιφανειακή έρευνα

Ανασκαφή στην βουνοκορυφή του Διός

Σύμφωνα με την αρχαία γραμματεία, η υψηλότερη κορυφή της Αίγινας, το Ελλάνιον Όρος, ήταν αφιερωμένη στον Δία ως θεό της βροχής. Κατά τον μύθο, ο Αιακός, γιος του Διός και βασιλιάς της Αίγινας, έχτισε εδώ έναν βωμό προς τιμήν του πατέρα του, ακολουθώντας τη συμβουλή του δελφικού μαντείου, προκειμένου να αντιμετωπιστεί μια ξηρασία που είχε πλήξει ολόκληρη την Ελλάδα. Η θέση αποτελεί σημαντικό τοπόσημο, καθώς είναι ορατή από ολόκληρο σχεδόν τον Σαρωνικό Κόλπο, συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας. Σήμερα στην κορυφή δεσπόζει ένα εξωκκλήσι αφιερωμένο στην Ανάληψη, το οποίο είναι χτισμένο πάνω σε αρχαία θεμέλια. Οι ανασκαφές που διενεργήθηκαν στην κορυφή κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα αποκάλυψαν κατάλοιπα του αρχαίου ιερού, αλλά και ενός προϊστορικού οικισμού. Ωστόσο, τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών δεν δημοσιεύθηκαν ποτέ λεπτομερώς και μόνο λίγα από τα ευρήματα συλλέχθηκαν. Η θέση αναφέρεται πάντως συχνά στην αρχαιολογική βιβλιογραφία, καθώς φαίνεται να συνδέεται στενά με την ιστορική πορεία της Αίγινας – ενός νησιού με πολυτάραχη διαδρομή, οι τύχες του οποίου κυμαίνονταν ανάμεσα στη ναυτική υπεροχή και την υποταγή σε αντίπαλες δυνάμεις.

Η ESAG και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων ξεκίνησαν το 2021 μια συνεργασία με στόχο τη διερεύνηση του Ελλανίου Όρους. Κατά την πενταετία 2021–2025 ανοίχθηκαν δεκατρείς ανασκαφικές τομές, προκειμένου να διερευνηθεί η εξέλιξη της θέσης διαχρονικά και να διασαφηνιστεί η σχέση της με το περισσότερο γνωστό μνημειώδες οικοδομικό συγκρότημα  στις υπώρειες της βόρειας πλαγιάς του όρους, το οποίο συνδεόταν επίσης με την λατρεία του Διός. Η ανασκαφή δεν είναι εύκολη, καθώς απαιτεί καθημερινή πεζοπορία για τη μετάβαση στην κορυφή και όλος ο εξοπλισμός πρέπει να μεταφερθεί με τα χέρια. Επιπλέον, η θέση είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη στις καιρικές συνθήκες. Ωστόσο, η θέα προς τον Σαρωνικό Κόλπο και τις δυτικές Κυκλάδες, την Αττική και την Πελοπόννησο αποζημιώνει πλήρως την προσπάθεια. Από την κορυφή διακρίνονται μάλιστα αρκετά ακόμη ορεινά ιερά αφιερωμένα στον Δία, όπως αυτά στον Υμηττό και την Πάρνηθα, κοντά στην Αθήνα, ή εκείνο του Αραχναίου, στην Αργολίδα.

Στις περισσότερες ανασκαφικές τομές εντοπίστηκε ένα μελανό στρώμα που περιείχε χιλιάδες μικροσκοπικά θραύσματα καμένων οστών ζώων – τα κατάλοιπα των θυσιών που τελούνταν στην κορυφή. Η κεραμεική υποδεικνύει ότι το ιερό λειτούργησε επί μία χιλιετία τουλάχιστον, από τη Γεωμετρική περίοδο (8ος αι. π.Χ.) έως και τους Ρωμαϊκούς χρόνους. Επιπλέον, η παρουσία θραυσμάτων από κεράμους κορινθιακού τύπου επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός στεγασμένου οικοδομήματος – πιθανότατα ενός μικρού ναού, ο οποίος βρισκόταν στη θέση που καταλαμβάνει σήμερα το εξωκκλήσι.

Κατάλοιπα της Εποχής του Χαλκού

Η ιστορία της θέσης ανάγεται σε ακόμη παλαιότερους χρόνους. Αμέσως βόρεια του εξωκκλησιού, σε μια περιοχή που δεν είχε διερευνηθεί προηγουμένως, ήρθαν στο φως καλοδιατηρημένα κατάλοιπα μικρών κτισμάτων του τέλους της Εποχής του Χαλκού, τα οποία καλύπτονταν από τις καμένες αποθέσεις του μεταγενέστερου ιερού. Ένα από τα δωμάτια έδωσε δεκάδες αγγεία οικιακής χρήσης — από κύπελλα και πρόχους έως τριποδικές μαγειρικές χύτρες, καθώς και μεγάλους πίθους — που βρέθηκαν κατά χώραν, κάτω από την πεσμένη ανωδομή του κτιρίου.

Η κεραμική αυτή χρονολογείται στους όψιμους Μυκηναϊκούς χρόνους, στον 12ο αι. π.Χ. (Υστεροελλαδική [ΥΕ] IIIΓ), ανάγεται δηλαδή σε μια περίοδο δομικών αλλαγών στον Αιγαιακό κόσμο, κατά την οποία κατέρρευσε ο ανακτορικός πολιτισμός και καταστράφηκαν τα κέντρα του, όπως οι Μυκήνες. Οι παράκτιες περιοχές δεν ήταν πλέον ασφαλείς και είναι πολύ πιθανό ότι μέρος του πληθυσμού της Αίγινας κατέφυγε στην κορυφή αυτή, όπου οικοδομήθηκε ένας οχυρωμένος οικισμός. Από αυτή την άποψη, το Ελλάνιο Όρος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι τοπικές κοινότητες αντέδρασαν στην κατάρρευση κατά τη μετάβαση από την Εποχή του Χαλκού στην Εποχή του Σιδήρου.

Η σχέση των καταλοίπων της ΥΕ IIIΓ με το μεγάλο μυκηναϊκό συγκρότημα  που εντοπίστηκε στη νότια πλαγιά δεν είναι ακόμη σαφής. Το συγκρότημα αυτό, που απαρτίζεται από αρκετές σειρές δωματίων, ερευνήθηκε για πρώτη φορά το έτος 2025. Τα ίχνη μεταλλοτεχνίας που εντοπίστηκαν στο μοναδικό μέχρι στιγμής ανασκαμμένο δωμάτιο επιβεβαιώνουν ότι η θέση κατοικήθηκε μόνιμα – δεν χρησιμοποιήθηκε δηλαδή απλώς ως χώρος καταφυγής σε στιγμές έκτακτης ανάγκης.

Οι άνθρωποι που εγκαταστάθηκαν στην κορυφή του Ελλανίου Όρους ενδέχεται να επέλεξαν τη θέση όχι μόνο λόγω της τοπογραφίας της, δηλαδή της απόστασής της από τη θάλασσα και της δυσκολίας στην πρόσβαση, αλλά και επειδή ήταν ήδη οικεία σε αυτούς: στα βαθύτερα στρώματα πάνω από τον βράχο εντοπίστηκαν ευρήματα ακόμη παλαιότερων περιόδων, που ανάγονται τουλάχιστον στη Μέση Εποχή του Χαλκού (πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας π.Χ.). Τα ευρήματα αυτά μαρτυρούν δραστηριότητα πολύ πριν από την κατάρρευση, όταν η Κολώνα, ο κύριος οικισμός της Αίγινας, αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα του Αιγαίου.

Μια μόνιμη εγκατάσταση στην κορυφή κατά την περίοδο αυτή φαίνεται εξαιρετικά απίθανη· αντίθετα, τα στοιχεία παραπέμπουν σε ένα ιερό. Είναι δελεαστικό να υποθέσουμε ότι η λατρευτική χρήση της θέσης υπήρξε αποτέλεσμα των έντονων επαφών που είχαν αναπτυχθεί τότε μεταξύ της Αίγινας και της Κρήτης, δεδομένου ότι τα ιερά κορυφής αποτελούσαν χαρακτηριστικό στοιχείο του Μινωικού κόσμου. Ένα πήλινο τροχήλατο ειδώλιο, που χρονολογείται στην ανακτορική περίοδο της Μυκηναϊκής εποχής (14ος–13ος αι. π.Χ.) και βρέθηκε κατά τις παλαιότερες έρευνες στο Ελλάνιον Όρος, συνηγορεί επίσης υπέρ της ύπαρξης ιερού, καθώς τέτοια ευρήματα θεωρούνται  κατά κανόνα ως δείκτες λατρευτικής δραστηριότητας.

Συνολικά, τα στοιχεία που είναι σήμερα διαθέσιμα υποδεικνύουν ότι η κορυφή χρησιμοποιήθηκε για λατρευτικούς σκοπούς επί ιδιαίτερα μεγάλο χρονικό διάστημα, με μόνη διακοπή κατά την περίοδο κατοίκησης του οχυρού οικισμού.

Επιφανειακή έρευνα στην νότια Αίγινα

Με αυτή τη σύνθετη εικόνα κατά νου, στο πρόγραμμα εντάχθηκε και η επιφανειακή διερεύνηση της νότιας Αίγινας. Η έρευνα κάλυψε τις περιοχές γύρω από το Ελλάνιον Όρος, δηλαδή περίπου το ένα όγδοο του νησιού, έθεσε δε ως στόχο την προσέγγιση της θέσης μέσα στο ευρύτερο περιβάλλον της. Παρότι το τμήμα αυτό του νησιού είναι σήμερα σε μεγάλο βαθμό εγκαταλελειμμένο, μια ματιά από την κορυφή ή στις δορυφορικές εικόνες αρκεί για να δείξει ότι κατά το παρελθόν είχε χρησιμοποιηθεί εντατικά για κατοίκηση και καλλιέργεια. Κατά τα έτη 2022 έως 2025, και παράλληλα με την ανασκαφή, έλαβαν χώρα τέσσερις σύντομες περίοδοι επιφανειακής διερεύνησης εντατικού ή εκτατικού τύπου. Το 2026 – το πρώτο έτος ενός δεύτερου πενταετούς προγράμματος – πραγματοποιήθηκε μια έρευνα μεγαλύτερης κλίμακας. Παρότι το δύσβατο ανάγλυφο δυσχεραίνει την διερεύνηση, έχουν καταγραφεί περισσότερες από 350 κατασκευές και έχουν καταμετρηθεί πάνω από 52.000 όστρακα, τα οποία χρονολογούνται από την Τελική Νεολιθική / Πρώιμη Εποχή του Χαλκού έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Επιπλέον, συλλέχθηκαν περισσότερα από 550 εργαλεία και απολεπίσματα από οψιανό και πυριτόλιθο.

Πλέον, διαμορφώνεται μια εικόνα εντατικής ανθρώπινης δραστηριότητας, που καλύπτει τουλάχιστον 5.000 έτη. Το πρόγραμμα οδήγησε επίσης στον εντοπισμό νέων θέσεων γύρω από το Ελλάνιο Όρος. Μία από αυτές, της Τελικής Νεολιθικής / Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, καταλαμβάνει την κορυφή απότομου υψώματος, και αποτελεί την αρχαιότερη γνωστή θέση στην περιοχή. Κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού κατασκευάστηκαν οχυρώσεις σε υψώματα της περιοχής. Ως προς τους Ιστορικούς χρόνους, οροθετικές επιγραφές (όροι), δεξαμενές (οι λεγόμενες σουβάλες), οχυρώσεις, άνδηρα καλλιέργειας, λατομεία και συγκεντρώσεις ευρημάτων μαρτυρούν την εντατική αξιοποίηση της γης. Σε αυτή την ορεινή περιοχή βρίσκεται ακόμη και ένα δρακόσπιτο που, σύμφωνα με τον θρύλο, χτίστηκε από γίγαντες (βλ. εδώ το σχετικό πρόγραμμα διερεύνησης παρομοίων κατασκευών στη Νότια Εύβοια). Το κτίσμα, όπως και ολόκληρη η περιοχή, πρέπει να είχε ποικίλες χρήσεις κατά τη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας του.

Η ομάδα του 2026 στο δρόμο προς την περιοχή διερεύνησης (φωτοραφία: Anton Ritzhaupt).

Εντατική επιφανειακή έρευνα. Στο βάθος το Ελλάνιον Όρος.

Εκτατική επιφανειακή έρευνα: εξερευνώντας σημεία ενδιαφέροντος και κατασκευές στην περιοχή.

Δρακόσπιτο στο Σφεντούρι.

2027–2030

Από το 2027 και εξής, η ομάδα θα επιστρέψει στην κορυφή για να συνεχίσει την ανασκαφή σε μεγαλύτερη κλίμακα. Στις προηγούμενες ανασκαφικές περιόδους καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια για την προσεκτική ανασκαφή του καλοδιατηρημένου κτιρίου της ΥΕ IIIΓ περιόδου. Το πρόγραμμα επανέρχεται πλέον στους αρχικούς του στόχους: την τεκμηρίωση της διαχρονικής χρήσης της κορυφής και την διερεύνηση των καταλοίπων τόσο του ιερού του Διός όσο και του προγενέστερου ιερού της Εποχής του Χαλκού. Η αποσαφήνιση της ακριβούς χρονολόγησης και της λειτουργίας του μυκηναϊκού κτηριακού συγκροτήματος στη νότια πλαγιά θα αποτελέσει επίσης σημαντικό τμήμα της έρευνας που έχει προγραμματιστεί για τα επόμενα χρόνια.

Όπως και όλα τα ερευνητικά προγράμματα της ESAG, η έρευνα στο Ελλάνιον Όρος προσφέρει τη δυνατότητα συμμετοχής σε πολυάριθμους φοιτητές και φοιτήτριες αρχαιολογίας. Κατά την τελευταία πενταετία συμμετείχαν στο πρόγραμμα φοιτήτριες και φοιτητές από τα πανεπιστήμια της Βασιλείας, της Γενεύης, της Λωζάννης, του Neuchâtel, της Ζυρίχης, της Αθήνας, των Ιωαννίνων, της Θεσσαλονίκης, του Βόλου, της Χαϊδελβέργης, του Poitier, της Louvain-la-Neuve, της Οξφόρδης και του New Jersey.

Ομάδα

Διεύθυνση: Tobias Krapf και Στέλλα Χρυσουλάκη

Μέλη της επιστημονικής ομάδας: Σοφία Μιχαλοπούλου, Λεωνίδας Βοκοτόπουλος, Jérôme André και François de Polignac

Διαχείριση των ευρημάτων: Χριστίνα Παγώνη

Αρχαιοζωολογόγος: Άγγελος Γκοτσίνας

Αρχαιοβοτανολόγος: Αγγελική Καραθάνου

Μελέτη των ανθρώπινων οστών: Maria Liston